Ciekawostki

Śladem Wielkiej Wojny w Gminie Łazy

Wielka Wojna na Jurze.
Latem 1914 r.  starły się największe europejskie mocarstwa: Rosja, Prusy i Austro-Węgry. Doprowadziło to do konfliktu, który objął swym zasięgiem całą Europę i zmienił geopolitycnzy obraz kontynentu, a do historii przeszedł jako Wielka Wojna. Tereny dzisiejszej Jury  w całości znajdowały sie na obszarze Królestwa Polskiego, będącego w całkowitej zależności od Imperium Rosyjskiego. Już na samym poczatku wojny wojska pruskie i austriackie bez problemu zajęły tą część kraju,  wypierając zaskoczonych siłą natarcia Rosjan w głąb Królestwa Polskiego. Jednakże Rosjanie bardzo pragnęli odzyskać kontrolę nad tymi ziemiami, ze względu na złoża surowców naturalnych i infrastrukturę przemysłową i kolejową. Dlatego już w październiku rozpoczęli ofensywę w celu odzyskania ziem dających dostep do Śląska, stanowiącego przemysłowe zaplecze Niemiec. Rosjanom zależało również na zdobyciu Twierdzy Krakow, w celu destabilizacji militarnej i politycznej cesarstwa austro-węgierskiego. Rozpoczęły sie trwające prawie do końca roku wyczerpujące walki na obszarze dzisiejszej Jury: od Czestochowy, aż po Kraków, które do historii przeszły jako bitwa między Krakowem a Częstochową, a w wyniku której zginęło, zaginęło i zostało rannych 140-160 tys. żołnierzy obu stron. Ucierpiała też ludność cywilna, a wiele miejscowości zostało całkowicie zniszczonych. Po walkach do dziś pozostały też materialne ślady: relikty okopów i dołów strzeleckich, ziemianek, działobitni i kilka cmentarzy.

Łazy.
W zachodniej części Łaz, na osiedlu Podlesie, pomiędzy ulicą Częstochowską i  Konstytucji 3 Maja znajduje sie niewielki cmentarz wojenny z I wojny światowej. Na cmentarz w latach 1914-1917 roku trafiali zmarli z lazaretu, który funkcjonował w Łazach w Domu Drużyn Parowozowych i Konduktorskich. Zmarli żołnierze walczyli na froncie przebiegającym w okolicach Podzamczach i Pilicy w listopadzie 1914 r.  Pierwotnie cmentarz składał się z grupy owalnych kamieni o nieregularnych kształtach i średnicy około 1 m, z wykutymi na nich niewielkimi krzyżami, porozkładanych na terenie lasu przyległego do osiedla Podlesie. Według dostępnych informacji na cmentarzu spoczywało 118 poległych żołnierzy (4 Niemców, 101 Austriaków, 13 Rosjan). W roku 1936 szczątki pochowanych żołnierzy zostały ekshumowane oraz przeniesione na cmentarz w Porębie. Na cmentarzu pozostawiono monument murowany z otoczaków oraz kilka mogilnych głazów narzutowych z wyrytymi krzyżami. W czasie II wojny światowej, Niemcy urządzali na cmentarzu uroczyste apele, wyremontowali również obelisk, o czym świadczy zachowana na nim inskrypcja. W latach 90. XX w. kamienie zostały przeniesione na południową stronę poszerzanej ulicy Konstytucji 3 Maja, i ułożone w kształt okręgu o średnicy kilku metrów. W centralnej części okręgu wzniesiono kamienny obelisk, na którym umieszczono tablicę w języku niemieckim, informującą o liczbie spoczywających tam poległych, a u wejść na kopiec postawiono także pamiątkowe tablice. Do obecnych czasów zachował się fragment murowanej bramy wejściowej oraz w jej rejonie piaskowcowy słupek mierniczy

Niegowonice.
W centralnej części cmentarza parafialnego w Niegowonicach znajduje się krzyż postawiony na pamiątkę żołnierzy armii austro-węgierskiej, którzy polegli podczas I wojny światowej. Krzyż ten to jedyne co pozostało z 20 grobów, oznaczonych żelaznymi tabliczkami i brzozowymi krzyżami , w których spoczywało łącznie 31 żołnierzy z armii Austro-Węgier. W Niegowonicach istniał w czasie Wielkiej Wojny szpital polowy, urządzony w miejscowym dworze, gdzie leczeni byli ranni żołnierze. Ci, którzy nie przeżyli, zostali pochowani na parafialnym cmentarzu, w jego części przeznaczonej dla osób innych wyznań niż katolickie.  Z czasem groby te zaczęto likwidować, aby zyskać miejsce na nowe pochówki. Do lat 90. XX wieku przetrwała jedynie symboliczna kwatera z trzema żelaznymi tabliczkami, które nadal można odczytać. Wynika z nich, że pochowani tam są trzej żołnierze: jeden nieznany z nazwiska, drugi to piechur Jozef Raska z 54. Pułku Piechoty z Ołomuńca, a trzeci – landszturmista Emmerich Kitzwager. Co ciekawe, ostatni z nich zmarł 29 czerwca 1917 roku, prawdopodobnie z powodu choroby lub nieszczęśliwego wypadku, ponieważ w tym czasie w rejonie nie toczyły się większe działania wojenne. Spośród wszystkich zachowanych tablic nagrobnych na terenie powiatu zawierciańskiego, tylko ta jedna zawiera informację o żołnierzu, który zmarł podczas I wojny światowej.